Wybierz j臋zyk

Nawigacja

O PROJEKCIE
Audiowalki Centropy zabior膮 Ci臋 w podr贸偶 przez 偶ydowsk膮 histori臋 Europy 艢rodkowej i Wschodniej. Skorzystaj z naszych multimedialnych map, zapoznaj si臋 ze zdj臋ciami rodzinnymi, materia艂ami archiwalnymi i osobistymi historiami 21 呕yd贸w ocala艂ych z Holokaustu, aby uzyska膰 unikalny wgl膮d w bogate dziedzictwo 偶ydowskie Europy i odkry膰 miejsca zwi膮zane z 偶yciem 偶ydowskim w miastach Mo艂dawii, Ukrainy, Bia艂orusi i Litwy.

Dzisiejszy budynek mieszkalny

6. Nowa Synagoga

Element 340
Ul. Nowa 3, Tarn贸w
00:00
00:00
  • 00:00

Widzimy w艂a艣nie typowy budynek mieszkalny, jakich wiele wybudowano w Polsce po drugiej wojnie 艣wiatowej. Kiedy podejdziemy bli偶ej, od strony ul. Wary艅skiego naszym oczom uka偶e si臋 niewielka tablica. Na niej zobaczymy delikatny zarys jednej z najbardziej wyr贸偶niaj膮cych si臋 synagog, jakie kiedykolwiek zbudowano w granicach dzisiejszej Polski. To synagoga Nowa, nazywana czasem Jubileuszow膮. Dzia艂k臋, na kt贸rej mia艂a powsta膰, zakupiono ju偶 w 1844 roku, jednak pi臋trz膮ce si臋 problemy finansowe rozci膮gn臋艂y prace budowlane na鈥 64 lata. W mi臋dzyczasie pierwotny projekt autorstwa Franciszka Dundaczka musia艂 zosta膰 zmieniony i zaadaptowany przez znanego krakowskiego architekta W艂adys艂awa Ekielskiego. Uko艅czon膮 synagog臋 po艣wi臋cono 18 sierpnia 1908 roku, czyli w 60. rocznic臋 panowania cesarza monarchii austro-w臋gierskiej, Franciszka J贸zefa I. St膮d te偶 jej nazwa – Synagoga Jubileuszowa. Z tym faktem wi膮偶e si臋 tak偶e legenda. Wed艂ug niej ju偶 wiele lat wcze艣niej niekt贸rzy cz艂onkowie gminy 偶ydowskiej planowali nazwa膰 synagog臋 imieniem panuj膮cego cesarza. Mia艂 dowiedzie膰 si臋 o tym Chaim Halberstam z Nowego S膮cza, cadyk, za艂o偶yciel dynastii chasydzkiej i jeden z bardziej wp艂ywowych cz艂onk贸w ortodoksyjnej spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej tej cz臋艣ci Galicji. Z tego powodu rzuci艂 kl膮tw臋 na ca艂e przedsi臋wzi臋cie i dlatego uko艅czenie budowy trwa艂o tak d艂ugo.聽

Tak czy inaczej, Synagoga Jubileuszowa by艂a chlub膮 miasta i spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej Tarnowa. Jej charakterystyczna kopu艂a sta艂a si臋 jednym ze znak贸w rozpoznawczych miasta. Jednak s艂u偶y艂a tarnowianom tylko przez 29 lat.聽

Niemcy podpalili j膮 9 listopada 1939 roku. Po偶ar trwa艂 blisko 3 dni, ale nie naruszy艂 struktury budynku, dlatego pod艂o偶yli pod ni膮 艂adunki wybuchowe, kt贸re niemal doszcz臋tnie j膮 zniszczy艂y.

Mieszkaj膮ca w贸wczas niedaleko Gizela Fudem tak wspomina to wydarzenie:

Wysadzali i wysadzali j膮, m臋czyli si臋 chyba ze dwa dni a偶 j膮 wysadzili, bo to by艂a ogromna bo偶nica, […] z wielk膮 kopu艂膮 tak膮, kt贸r膮 pami臋tam, 偶e jak si臋 zbli偶a艂 poci膮g do Tarnowa, jak sk膮d艣 jecha艂am, to ju偶 z odleg艂o艣ci wielu, wielu kilometr贸w b艂yszcza艂a. Bo ona by艂a pokryta jak膮艣 miedzi膮 czy czym艣 takim. Jak z艂oto b艂yszcza艂a ta kopu艂a, bo ona by艂a wysoka, ta synagoga i du偶a, ci臋偶ka. I oni tam podk艂adali z pocz膮tku bez skutku materia艂y wybuchowe, a w ko艅cu jak j膮 wysadzili, to ca艂e ogromne takie bloki lecia艂y doko艂a.

Ocala艂y tylko fragmenty, a jeden z nich, cz臋艣膰 kamiennej kolumny, stan膮艂 po wojnie na cmentarzu 偶ydowskim na miejscu masowego grobu os贸b zamordowanych przez nazist贸w. Tym samym sta艂a si臋 pomnikiem przypominaj膮cym o ludob贸jstwie dokonanym przez Niemc贸w w czasie wojny.

Przeczytaj wi臋cej