Tarn贸w

Odkryj 偶ycie 偶ydowskie w Tarnowie

Ten AudioWalk przywraca do 偶ycia 偶ydowsk膮 histori臋 Tarnowa. Wszystkie miejsca: wsp贸lnoty, przemocy i wymiany kulturowej staj膮 si臋 widoczne, gdy s艂uchasz wspomnie艅 Gizeli Fudem, kt贸ra urodzi艂a si臋 w Tarnowie w 1924 roku i prze偶y艂a tarnowskie getto. Jej osobista historia, kt贸r膮 podzieli艂a si臋 w wywiadach Centropy, przeprowadzi Ci臋 przez miasto.

Tarnowski AudioWalk zosta艂 opracowany przez Centrop臋, 呕ydowskie Muzeum Galicja oraz Bartosza Wencla.

O 偶ydowskim AudioWalku w Tarnowie

Mi臋dzy 2004 a 2006, pod czujnym okiem Anki Grupi艅skiej, wybitnej reporta偶ystki zbierano wywiady z ocalonymi z Zag艂ady polskimi 呕ydami. Dzi臋ki tym dzia艂aniom, obecnie jeste艣my w stanie zbudowa膰 obraz 艣wiata, kt贸ry pozostaje obecny tylko we wspomnieniach. Namacalnych dowod贸w pr贸偶no szuka膰 we wsp贸艂czesnej przestrzeni, niejednokrotnie naznaczonej zniszczeniem i odbudow膮 na ruinach.

Dzi臋ki wywiadowi przeprowadzonemu przez Jakuba Rajchmana poznajemy histori臋 przedwojennego Tarnowa. Oddajemy g艂os Gizeli Fudem, ocalonej z Zag艂ady, kt贸ra opowiada histori臋 miejsc zapomnianych i niejednokrotnie wypartych ze 艣wiadomo艣ci obecnych mieszka艅c贸w. Przywo艂uj膮c obrazy ze swojej przesz艂o艣ci, wskazuje drog臋 do 艣wiata, kt贸ry ju偶 nie istnieje. Ten audioprzewodnik ma pokaza膰 to, co nieobecne i to, co wypchni臋te poza ramy pami臋ci.

Ta podr贸偶 przypomina zbieranie male艅kich okruch贸w pami臋ci. Jest to czas, w kt贸rym mo偶emy na chwil臋 wr贸ci膰 do nieistniej膮cego 艣wiata. Poprzez opowie艣膰 Gizeli poznamy zar贸wno przedwojenne historie, jak i wojenne losy miasta i jego mieszka艅c贸w.

Przeczytaj wi臋cej

Pos艂uchaj teraz:

Wprowadzenie do 偶ydowskiej historii Tarnowa

Bartosza Wencela

00:00
00:00
Dzisiejszy Tarn贸w jest jednym z najwi臋kszych miast w Ma艂opolsce. Ale r贸wnie偶 przed wojn膮 by艂 wa偶nym o艣rodkiem, g艂贸wnie ze wzgl臋du na wybudowane tu w okresie mi臋dzywojennym zak艂ady chemiczne.聽 Historia miasta si臋ga jednak znacznie odleglejszych czas贸w i jest o wiele bardziej bogata, ni偶 mog艂oby si臋 wydawa膰. Tarn贸w zosta艂 za艂o偶ony w 1330 roku i od pocz膮tku swego istnienia by艂 miastem prywatnym. Pierwsze wzmianki na temat obecno艣ci 呕yd贸w w Tarnowie pochodz膮 jednak z nieco p贸藕niejszego okresu. Dopiero w po艂owie XV wieku, a dok艂adniej w 1445 roku pojawia si臋 w 藕r贸d艂ach historycznych niejaki Kalef, okre艣lony jako pochodz膮cy z Tarnowa. Pod koniec tego stulecia musia艂a ju偶 zatem istnie膰 zorganizowana spo艂eczno艣膰, poniewa偶 w dokumentach wspomina si臋 o p艂aconych przez ni膮 podatkach. Tarn贸w nie mia艂 艣ci艣le wyznaczonej dzielnicy 偶ydowskiej, przynajmniej nie w takim sensie, w jakim istnia艂a ona w nieodleg艂ym Krakowie. Nie oznacza to jednak, 偶e 呕ydzi mogli mieszka膰, gdzie chcieli. W艂a艣ciciele miasta, id膮c za g艂osem chrze艣cija艅skich mieszka艅c贸w, r贸偶nego rodzaju zarz膮dzeniami ograniczyli miejsce osiedlenia si臋 呕yd贸w do wschodniej cz臋艣ci miasta. Nie oznacza艂o to jednak zahamowania rozwoju 偶ycia spo艂ecznego, religijnego czy ekonomicznego. Spo艂eczno艣膰 偶ydowska przystosowa艂a si臋 i stara艂a si臋 funkcjonowa膰 w tych ramach. Niemniej jej los by艂 nierozerwalnie zwi膮zany z losem miasta i pa艅stwa, w kt贸rym 偶y艂a. Dlatego je艣li mowa o z艂otym wieku w historii Polski przypadaj膮cym na XVI i pocz膮tek XVII wieku, 艣mia艂o mo偶emy stwierdzi膰, 偶e by艂 to r贸wnie偶 dobry czas dla tarnowskich 呕yd贸w. Zdo艂ali na tyle si臋 wzbogaci膰 jako spo艂eczno艣膰, 偶e wybudowali synagog臋, b臋d膮c膮 jednym z wi臋kszych budynk贸w w mie艣cie. Po艂owa XVII wieku przynios艂a jednak koniec dobrych czas贸w. Pa艅stwo polskie prowadzi艂o w贸wczas szereg wojen, kt贸re w konsekwencji doprowadzi艂y do zapa艣ci gospodarczej. Tarn贸w by艂 tego najlepszym dowodem. Miasto prze偶ywa艂o g艂臋boki kryzys pot臋gowany powtarzaj膮cymi si臋 po偶arami. Dlatego od pocz膮tku XVIII wieku jego w艂a艣ciciele, by ratowa膰 je przed zupe艂nym bankructwem i wyludnieniem, postanowili zezwoli膰 spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej na osiedlanie si臋 w wi臋kszej liczbie r贸wnie偶 w innych cz臋艣ciach miasta. Wiek XIX przyni贸s艂 daleko id膮ce zmiany, zar贸wno pod wzgl臋dem politycznym, spo艂ecznym, jak i religijnym. Polska przesta艂a istnie膰 w wyniku rozbior贸w, a Tarn贸w sta艂 si臋 jednym z miast monarchii austriackiej, przekszta艂conej p贸藕niej w monarchi臋 austro-w臋giersk膮. Daleko id膮ce, prze艂omowe zmiany w tym pa艅stwie, wynikaj膮ce z nadania w 1868 roku konstytucji zr贸wnuj膮cej wszystkich mieszka艅c贸w pod wzgl臋dem prawnym, wywar艂o r贸wnie偶 du偶y wp艂yw na 偶ydowskich tarnowian. Od tego czasu zacz臋li oni z jeszcze wi臋ksz膮 energi膮 anga偶owa膰 si臋 w 偶ycie ekonomiczne miasta. Spo艂eczno艣膰 偶ydowska ros艂a – stanowi艂a niemal po艂ow臋 mieszka艅c贸w Tarnowa. Przemiany zachodzi艂y r贸wnie偶 wewn膮trz tej spo艂eczno艣ci. Do Tarnowa dociera艂y nowe pr膮dy religijne i polityczne. Zacz臋li pojawia膰 si臋 zar贸wno zwolennicy asymilacji, jak i chasydyzmu. W drugiej po艂owie XIX wieku, Tarn贸w sta艂 si臋 wa偶nym o艣rodkiem syjonizmu. St膮d wyruszy艂a do Palestyny grupa pod wodz膮 Abrahama Salza, kt贸ra stworzy艂a jedn膮 z pierwszych 偶ydowskich kolonii rolniczych pod nazw膮 Machnaim. Tu tworzy艂 Dawid Mordechaj Brandstaetter – autor pisz膮cy w odrodzonym i przywracanym do u偶ytku codziennego j臋zyku hebrajskim. Ze spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej tego miasta wywodzi艂o si臋 wiele znanych postaci. Wystarczy wspomnie膰 Leona Kellnera, autora podr臋cznika do nauki j臋zyka angielskiego cenionego w ca艂ej Europie, Ignacego Schippera, jednego z najbardziej znanych przedwojennych historyk贸w 偶ydowskich w Polsce, czy聽 Jerzego Gerta, uznanego kompozytora muzyki popularnej w przedwojennej i powojennej Polsce. Tarn贸w to tak偶e miejsce, gdzie od po艂owy XIX wieku dzia艂a艂 jeden z pierwszych i najnowocze艣niejszych m艂yn贸w parowych. To tak偶e miasto t臋tni膮ce 偶yciem sportowym, w kt贸rym funkcjonowa艂o kilka 偶ydowskich klub贸w sportowych. Przedwojenny Tarn贸w to miasto kilkudziesi臋ciu dom贸w modlitwy, w kt贸rych modlili si臋 cz艂onkowie 偶ydowskich spo艂eczno艣ci miasta. Tak o swoim rodzinnym mie艣cie opowiada Gizela Fudem:
Je艣li chodzi o Tarn贸w, to przed wojn膮 w艣r贸d mieszka艅c贸w by艂o prawdopodobnie oko艂o 50 procent 呕yd贸w, a wi臋c oko艂o 30 tysi臋cy, bo by艂o to miasto licz膮ce 50, a p贸藕niej 60 tysi臋cy. Tam, gdzie mieszkali艣my, na Szpitalnej, nie by艂a to dzielnica stricte 偶ydowska, ale wi臋kszo艣膰 dom贸w by艂a zaj臋ta przez 呕yd贸w. Mieszkali艣my w dwupi臋trowym domu,聽 kilka lat wcze艣niej lokatorzy tych dom贸w byli mieszani. Ale tu偶 przed wojn膮 mieszkali tam tylko 呕ydzi. Okolica by艂a przewa偶nie 偶ydowska.
Druga wojna przerwa艂a t臋 wielow膮tkow膮 histori臋. Tak jej pocz膮tek opisuje Gizela Fudem:
Pami臋tam, obudzi艂 mnie straszny grzmot, spojrza艂am w g贸r臋, a lampa zatrz臋s艂a si臋 nad moj膮 g艂ow膮, naprawd臋 si臋 ko艂ysa艂a, to by艂o takie dr偶enie. Mieszkali艣my na Szpitalnej, na tej ulicy by艂y dwa szpitale, jeden publiczny, a kilkaset metr贸w dalej szpital 偶ydowski. Bomba tam wyl膮dowa艂a, nie trafi艂a w szpital, ale eksplodowa艂a tu偶 przed nim. P贸藕niej by艂a wielka dziura w ulicy i wtedy wiedzieli艣my, 偶e wojna zacz臋艂a si臋 na powa偶nie. Pami臋tam, jak wkracza艂y wojska niemieckie i do miasta wje偶d偶a艂y czo艂gi. Pami臋tam, 偶e unosi艂 si臋 zapach jakiej艣 dziwnej benzyny. Wszyscy si臋 bali, oczywi艣cie nikt nie wiedzia艂, jak si臋 to potoczy. M贸wili, 偶e to nie potrwa d艂ugo, 偶e to si臋 zmieni, 偶e Anglia i Francja nam pomog膮.
Niemcy, zw艂aszcza od 1941 roku, sukcesywnie mordowali 呕yd贸w tarnowskich we wci膮偶 powtarzaj膮cych si臋 egzekucjach. W czerwcu 1942 roku zacz臋艂y si臋 najwi臋ksze z nich. Dochodzi艂o do nich na ulicach miasta, na cmentarzu 偶ydowskim oraz po艂o偶onych nieopodal miasta lasach w Zbylitowskiej G贸rze. Wiele tysi臋cy wywieziono i zamordowano w obozie zag艂ady w Be艂偶cu. Po drugiej wojnie ocalali z Zag艂ady zacz臋li wraca膰 do miasta, ale wszechobecny antysemityzm i og贸lnie wroga atmosfera powodowa艂y w wielu wypadkach decyzj臋 o wyje藕dzie. W Tarnowie pozosta艂a tylko garstka, ale i ona w 1968 roku – na fali antysemickiej nagonki zorganizowanej przez 贸wczesne polskie w艂adze – zosta艂a zmuszona wraz z blisko 13 tysi膮cami polskich 呕yd贸w oraz os贸b pochodzenia 偶ydowskiego do wyjazdu z kraju. Pozostali pojedynczy 呕ydzi, uparci, nie poddaj膮cy si臋 przyt艂aczaj膮cej rzeczywisto艣ci. W Tarnowie by艂 to Abraham Ladner, ostatni religijny tarnowski 呕yd贸w, kt贸ry do swojej 艣mierci w 1993 roku modli艂 si臋 w ostatnim aktywnym domu modlitwy przy ul. Goldhamera 1. Wydawa艂oby si臋, 偶e wraz z odej艣ciem Ladnera definitywnie zako艅czy艂a si臋 wielowiekowa historia 偶ydowskich tarnowian. Jednak dzi臋ki inicjatywom przypominaj膮cym o dawnych s膮siadach podj臋tym przez nie偶ydowskich mieszka艅c贸w ta historia nadal trwa. W mie艣cie organizowany jest festiwal kultury 偶ydowskiej Galizianer Sztetl, cmentarz 偶ydowski dzi臋ki lokalnym aktywistom pod wodz膮 Adama Bartosza jest regularnie porz膮dkowany, a niekt贸rym macewom przywraca si臋 dawny wygl膮d. Tarn贸w, po latach 鈥瀗ieistnienia鈥 na turystycznej mapie miejsc zwi膮zanych z dziedzictwem 偶ydowskim, powraca na nale偶ne mu wysokie miejsce. Zapraszamy na spacer po 偶ydowskim Tarnowie.
Przeczytaj wi臋cej

Wszystkie punkty z Tarnowa

We wsp贸艂pracy z

Nagrania: 

Narracja:

G艂os Gizeli Fudem:

Finansowane przez